Erdem sinyali ve öfke çoklu işlevleri

-Öfke, zalimleri ifşa etmenin bir yolu olabilir. Ancak öfkenin alenen ifadeleri, başkalarının ifade edeni nasıl gördüğünü iyileştirmeye de hizmet edebilir.

-Modern insanların ataları için statünün önemi,  sosyal bir davranış olarak zararın dayanıklılığını açıklamaya yardımcı olabilir.

-Öfke, kısmen kişinin diğerlerinden üstün olduğunu öne sürerek bireyin statüsünü yükseltebilir.

“…Başkalarını aşağılamak, hatta hiç tanışmadığınız başkalarını bile aşağılamak eski bir insan stratejisidir…”

Görünüşte öfke, ters, olumsuz bir duygusal durum olmalı gibi görünüyor. Ne de olsa öfkenin özü, Paul Ekman’ın çalışmalarına geri dönersek (bkz.Ekman ve Friesen, 1986), öncelikle olumsuz duygusal çağrışımlarla temel duygulardan biri olan kızgınlıktır.

Bu günlerde, belki de sosyal medya kullanımındaki artıştan – veya belki de modern dünyanın son derece politik olarak kutuplaşmış doğasından dolayı (bkz. Motyl, 2018) – ya da belki her ikisi de – öfke günlük yaşamın bir parçası haline geldi. Öfkeyle sızan politik veya sosyal ifadeleri görmek için Facebook yayınınızda çok derinlere gitmenize gerek yok. Ve öfkenin doğası, partizan çizgilerini çok fazla keser.

Günümüz dünyasında, her türlü sorun için çok fazla parmakla işaret etme ve “karşı tarafı suçlama” var. Sosyal psikologlar bu tür düşünmeyi “grup içi / grup dışı” akıl yürütme olarak adlandırıyorlar (bkz. Billig ve Tajfel, 1973) ve şimdi her zamanki gibi yaygın görünüyor. Ve sadece insanlar dünyanın dertlerinden “diğer tarafı” suçlamakla kalmıyor, aynı zamanda sosyal medya platformlarının yardımıyla bunu kamuya açık bir şekilde ve çoğu zaman öfkeyle damlayan bir şekilde yapıyoruz.

İki Temel Öfke Türü

Öfkenin evrimsel işlevi üzerine yapılan son çalışmada, araştırma ekibim (bkz. DeJesus ve diğerleri, 2021) sosyal bir ilişkideki bir tür ihanete veya ihlallere yanıt olan öfkeyi araştırdı. Gördüğümüz gibi, bu tür bir öfke, kısmen sosyal bir topluluk içindeki bir ihlalciyi dışarıda bırakmanın örtük işleviyle birlikte, kamusal bir bileşenle birleşmiş öfkeyi içeren gerçekten olumsuz bir duygusal deneyimdir.

Ama daha az kişisel olan başka bir tür öfke var ve farklı temel güdüler kümesine sahip olabilir. Rothchild ve Keefer’e (2017) göre, ahlaki öfke çoğu kez sorunlu davranış için bir başkasını dışlamaktan çok, kişinin kendi ahlaki kimliğine yönelik tehditleri tamponlayarak kendi benlik duygusunu şişirmekle ilgilidir.

Öfke, Ahlaki Görkem ve Erdem Sinyali

Öncelikle kişinin kendi benlik duygusunu güçlendiriyor gibi gözükerek ifade edilen öfke, genellikle erdem sinyali teriminden geçer (bkz.Grubbs ve diğerleri, 2019; Miller, 2019). Çoğunlukla ahlaki ihtişam olarak çerçevelenen bu öfke türü, diğerlerinin erdemli olmayan niteliklerine işaret ederek kişinin kendi erdemli niteliklerinin altını çizme (veya sinyal verme) işlevine sahip gibi görünüyor. Böyle bir öfke, aşağıdaki gibi ifadelerde görülebilir:

-Bir kimse nasıl böyle bir şey düşünebilir ki?

-Bunu kim yapar?

-Ne tür bir insan bunu yapar?

-Bunu yaptığına inanabiliyor musun?

-Bunu asla yapmam!

…ve dahası.

Bir anlamda içerik aslında önemli değil. Solculardan birinin bu tür açıklamalar yaptığı örnekleri kolayca düşünebiliriz (Hala bunu seçmen dolandırıcılığı olarak adlandırdıklarına inanabiliyor musunuz? Çirkin! Bilim ve veriyi reddeden bu insanlar kimler !?). Ve bu tür açıklamalar yapan siyasi olarak sağcı dediğimiz kesimden insanların örneklerini kolayca düşünebiliriz (Küresel ısınma varsa, geçen kış Teksas’ta nasıl kar yağdı? Bu insanların nesi var!?!).

En önemlisi, bu gönderi kesinlikle siyasi bir gönderi DEĞİLDİR. Elbette, kendi siyasi yönelim ve görüşlerim var, ancak bu yazı, siyasi yelpazede modern zaman siyasetinin altında yatan daha temel bir psikolojik süreçle ilgili.

Bu davalarda ifade edilen öfke türü, birinin yakını tarafından küçümsendikten sonra hissedebileceği ve ifade edebileceği öfke türünden kesinlikle farklıdır. 

Erdem-sinyalizasyon temelli öfke, daha çok kişinin kendisi hakkında sinyaller göndermekle ilgili görünmektedir. Esasen, başkalarını (genellikle bilinçsiz) kendini yükseltmek için aşağılamaktır.

Göreceli Duruş ve İnsanın Sosyal-Duygusal Sistemi

Günün sonunda insanlar, seçilimin binlerce nesli boyunca gelişen geniş bir dizi duygusal ve psikolojik süreç tarafından motive edilen karmaşık maymunlardır (bkz. Geher, 2014). Kısacası, insanlar son 3,6 milyar yıl boyunca doğal seçilimin önündeki engelleri aşacak kadar şanslı olan diğer organizmalar (kelebekler, karahindiba, köpekbalıkları, paramecia vb.) kadar kusurludur. 

Bu kısmen insan mutluluğunun olması gerekenden daha karmaşık olmasının nedenidir. Tarım öncesi atalarımız için, kişinin klan içindeki statüsü, hayatta kalma ve üreme başarısıyla doğru orantılıydı. Bunu akılda tutarak, birini diğerlerinin gözüne düşüren herhangi bir sinyal, esasen evrimsel olarak tehdit edici olacaktı. Öte yandan, birinin bir şekilde diğerlerinin üzerinde olduğu sinyalleri, o bireyin uzun vadeli hayatta kalması ve üremeyle ilgili sonuçlarıyla ilgili potansiyel olarak olumlu etkilere sahip olabilirdi. Bu nedenle, insan mutluluğunun doğası gereği oldukça göreceli olduğu görülmektedir (bkz. Hill ve diğerleri, 2010).

Başkalarını aşağılamak, hatta hiç tanışmadığınız başkalarını bile aşağılamak eski bir insan stratejisidir. Çoğu zaman, başka herhangi bir şeyden çok kendi statüsünü yükseltmekle ilgilidir. Ve işte tam da bu, erdem sinyallemesi ile ilgilidir. Diğeri hakkındaki öfkeyi ifade eden kişinin statüsünü yükseltme birincil işlevi olan eski bir insan süreçleri dizisinin bir ifadesidir. Bu nedenle, ne kadar ironik görünse de, öfkeyi ifade etmek aslında iyi hissettirebilir.

Öfke komik bir duygudur. Yüzeyde olumsuz, nahoş bir duygu gibi görünüyor. Sonuçta, kökü kızgınlık olan temel duygudur. Ancak insanlar karmaşık bir maymundur. Duygu sistemlerimiz büyük ölçüde küçük ölçekli topluluklarda güçlü bir sosyal konum elde etmemize ve sürdürmemize yardımcı olmak için gelişti, çünkü bunu yapmak atalarımız için evrimsel olarak uyarlanabilirdi. Başkalarının davranışları hakkındaki öfkeyi, genellikle erdem sinyali verme biçiminde ifade etmek, öfkeyi ifade eden kişinin statüsünü kısmen yükseltmek gibi görünmektedir. Ve bu stratejinin etkili olabileceği ölçüde, öfkeyi ifade etmenin çoğu zaman insanları kötü değil de iyi hissettirdiğini anlayabiliriz.

Öfkenin evrimsel kökenlerini anlamak, bu duygunun neyle ilgili olduğunu anlamamıza yardımcı olabilir ve belki de bu anlayış, insanların geri adım atmasına ve başkalarıyla başa çıkmada daha nazik ve daha empatik olmasına yardımcı olabilir.

Çünkü günün sonunda hepimizin aynı yolculuk için bir bileti var.

Referanslar

De’Jesús, A. R., Cristo, M., Ruel, M., Kruchowy, D., Geher, G., Nolan, K., Santos, A., Wojszynski, C., Alijaj, N., DeBonis, A., Elyukin, N., Huppert, S., Maurer, E., Spackman, B. C., Villegas, A., Widrick, K., & Zezula, V. (2021). Betrayal, Outrage, Guilt, and Forgiveness: The Four Horsemen of the Human Social-Emotional Experience. The Journal of the Evolutionary Studies Consortium, 9(1), 1-13.

Ekman, P., & Friesen, W. V. (1986). A new pan-cultural facial expression of emotion. Motivation and Emotion, 10, 159-168.

Geher, G. (2014). Evolutionary Psychology 101. New York: Springer.

Grubbs, J. B., Warmke, B., Tosi, J., James, A. S., & Campbell, W. K. (2019). Moral grandstanding in public discourse: Status-seeking motives as a potential explanatory mechanism in predicting conflict. PloS one, 14(10), e0223749. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0223749

Hill, S. E., & Buss, D. M. (2010). Risk and relative social rank: positional concerns and risky shifts in probabilistic decision-making. Evolution and Human Behavior, 31, 219-226. 

Miller, G. (2019). Virtue Signaling. Cambrian Moon. 

Motyl, M. (2018). How Ideological Context Influences Psychological Research. Invited Presentation for the Heterodox Psychology Workshop. Orange, CA.

Rothschild, Z. K., & Keefer, L. A. (2017). A cleansing fire: Moral outrage alleviates guilt and buffers threats to one’s moral identity. Motivation and Emotion, 41, 209–229.

YAZAR

Glenn Geher

Glenn Geher

HAKKINDA

Ph.D. New Paltz’daki ‘State University of New York’ (SUNY) üniversitesinde psikoloji profesörüdür. Kampüsün Evrimsel Çalışmalar (EvoS) programının kurucu direktörüdür. Kendisine bu yazıyı bizimle paylaştığı için teşekkür ederim. Yazının orjinaline,why-does-outrage-often-feel-so-good  sitesinden, Glenn Geher hakkında daha fazla bilgiye ulaşmak için ise kendisinin sosyal medya hesaplarından ulaşabilirsiniz twitter.com/glenngeher & facebook.com/GlennGeherPsychologyTodayBlog

YAYINLANMA TARİHİ

  21 Mart 2021